Næstu vikur vitja bændur fjár síns til fjalla og heiða. Þá rækja þeir skyldu sem hvílt hefur á fjár- og landeigendum allt frá upphafi Íslandsbyggðar. Fornar lögbækur þjóðarinnar segja skýrt fyrir um verkið sem er líklega meðal elstu skylduverkefna hvers sveitarfélags.
Með haustleitum og réttarhaldi eru menn ekki aðeins að rækja skyldur gagnvart eigin eigum og annarra heldur líka að rækta fornan menningararf; arf sem líklega skapar Íslendingum nokkra sérstöðu meðal skyldra þjóða. Það eykur verðmæti hans.
Vitanlega hafa aðstæður breyst og hlutur sauðfjárræktar er ekki sá sem hann fyrrum var. Smölun og réttarhald hefur breyst og víðast verið lagað að nýjum aðstæðum - rétt eins og gerst hefur um aldirnar.
Færri en fyrr hafa möguleika til beinna kynna af þessari þjóðlegu iðju. Því er gott að nýrra leiða hefur verið leitað til þess að kynna hana. Hér skal sérstaklega bent á Sauðfjársetrið á Ströndum og heimasíðu þess (en þaðan er myndinni hnuplað er fylgir kafla þessum - afsakið það Strandamenn!):
www.strandir.is/saudfjarsetur/frodl-smalamennsk1.htm
Sauðfjársetrið er einstætt safn og fróðleiksnáma um hina ýmsu þætti íslenskrar sauðfjárræktar - meðal annars göngur og réttir. Enginn ætti að fara hjá garði þar en þeir sem lengra eiga ættu að kíkja á heimasíðuna ágætu.
Fagnaðarefni er að setrið skuli einmitt vera á Ströndum þar sem bændur hafa náð jafnbetri árangri í sauðfjárrækt en gerst hefur í öðrum héruðum landsins.
Svo aftur sé vikið að væntanlegum haustverkum sauðfjárbænda er það nær einstakt að afmarkað verk starfsgreinar veki með svo mörgum skyldum og óskyldum þann unað að þeir leggi á sig langferð vegna þess, dreypi sumir á glasi og bresti jafnvel í söng - já, til og með dans á eftir.
Hvenær hafa menn séð þetta gerast í öðrum greinum: hárgreiðslu, álbræðslu, hænsnarækt, háskólakennslu, flugvirkjun, bankaiðju, húsasmíði eða hattagerð? Er þó á engan máta gert lítið úr þessum þýðingarmiklu atvinnugreinum okkar.
Það er nefnilega gleðin í starfanum sem líka skiptir málinu - smitandi gleði sem einkennir samneyti hina góðu hirða, ekki síst þegar þeir sanka sínu fé saman úr sumarhögum eftir ríkulega ávöxtun, þar sem einn megintilgangurinn er að hver heimti sitt rétta fé - að vanskil verði engin...
Því miður gerist það stundum að háværir og óvarkárir ferfætlingar í útrásarhug ná stundum að spilla rekstrinum - fjárstreyminu - heim til réttar. Þolinmóðir smalarnir ná þó oftast um síðar að ná fénu saman aftur og koma því heim í nátthaga og almenning réttar í samræmi við landslög: Þeir eru hinir traustu og trúu hirðar.
Á meðan þessi hópeflda gleði bærist með fjáðum og fjárlausum þarf ekki að kvíða varðveislu þessa gilda menningarþáttar þjóðarinnar.
Vonandi mun hann enn og lengi tengja saman kynslóðirnar sem tekið geta undir með þjóðskáldinu er sagði: ...eins mig fýsir alltaf þó aftur að fara í göngur.