Á Dráttarvéladeginum á Hvanneyri þann 9. ágúst sl., sem efnt var til vegna 90 ára veru dráttarvéla í íslenskum sveitum, var afhjúpaður fyrsti Zetorinn er til landsins kom. Hann markaði upphaf þess kafla tæknisögunnar sem enn stendur – díseltímann.
Það gerðist fyrir réttum 60 árum en árið 1948 kom til landsins tímamóta-dráttarvélin Zetor 25, raunar kölluð dragþóra í auglýsingum frá þeim árum. Zetor er eina dráttarvélagerðin sem það nafn hefur borið.
Myndin, sem Halldór Örn Gunnarsson tók, sýnir þá Erlend Sigurðsson, vélameistara safnsins, og Eið Steingrímsson, fulltrúa Vélavers hf (t.h.) er þeir hafa nýlokið við að afhjúpa Zetorinn góða.
Það orð hafði lengi legið á dráttarvélum og öðrum austur-evrópskum tæknibúnaði, að hann stæði Vesturlanda-framleiðslu langt að baki. Þetta átti ekki við hinn tékkneska Zetor.
Í verkfræði stóðu Tékkar hátt, áður en seinni heimsstyrjöldin skall á, enda var það svo að fyrstu Zetorarnir voru töluvert á undan sinni samtíð. Zetor var sterkur, áreiðanlegur og ódýr, sagði í evrópskum samtímaheimildum.
Traktorasmiðja Zetors stóð í Brno í Tékkneska lýðveldinu; hún reis til velmektar í stríðslokin. Þar hafði áður staðið ein stærsta og virtasta vélasmiðja Tékkóslóvakíu - Zbrojovka Brnocompany. Á stríðstímanum var heila móverkið lagt undir vopnasmíði í þágu Þjóðverja. Fór svo að Bandamenn skutu vélasmiðjuna í rústir árið sem Ísland varð lýðveldi.
Er hallaði að stríðslokum kom eftirlifandi starfsfólk verksmiðjanna saman til þess að hanna dráttarvél er staðið gæti tilbúin þegar stríðinu lyki – og gæti mætt þörfum þarlendra bænda. Tékknesku þjóðina skorti svo sárlega korn, mjólk og kjöt.
Og nú nutu verksmiðjurnar traustrar reynslu og fyrri þekkingar. Fáum mánuðum eftir að friður komst á, nánar tiltekið í nóvember 1945, stóð frumgerð dráttarvélarinnar tilbúin, og 17. ágúst árið eftir var vörumerkið Zetor skrásett.
Það ár, 1946, kom fyrsta Zetor-dráttarvélin frá gömlu véla- og vopnasmiðjunum: Zetor 25 – tuttugu og fimm hestafla dráttarvél með tveggja strokka vatnskældri díselvél sem fáar aðrar dráttarvéla-verksmiðjur gátu boðið á þeim tíma.
Þeir Zetor-menn höfðu gott vit á díselvélum; höfðu nefnilega reynslu af þeim sem flugvélahreyflum er óvenjulegt var á þeim árum. Sex gíra hafði Zetorinn en þá höfðu flestar aðrar dráttarvélar aðeins fjóra. Zetor 25 sló í gegn og Zetor átti framundan frekari þróun og umfangsmikla framleiðslu dráttarvéla, eins og alþekkt er. Zetor var til dæmis meðal þeirra fyrstu til þess að setja hljóðeinangrað öryggishús á vélar sínar strax í verksmiðju.
Hús þessi voru löngum rúmgóð, og mér eru í minni rök ungrar og barnmargrar bóndakonu í Dölum fyrir vali sínu á Zetor: Jú, sagði hún, þá get ég haft yngstu börnin með mér við heyverkin – ég kem tveimur barnabílstólum fyrir hjá mér í traktornum. Kannske þyngri rök en mörg önnur.
Því má halda fram að Zetor hafi verið Öskubuska í fjölskyldu dráttarvéla á Íslandi. Fáar dragþórur hafa þjónað jafnmörgum bændum með jafnlitlum fastakostnaði – jafnlengi og Zetor. Þannig féll hún betur að verðlagsgrundvelli búvara en flestar aðrar dráttarvélar. Ekki nutu þó allir Zetorarnir mjög mjúkra handa né töldust til fegurðarauka í menningarlandslagi sveitanna.
Mér kemur til dæmis í hug Zetorinn, nágranni minn, fyrir vestan. Hann mun víst hafa komið að sunnan með Esjunni í kringum 1970. Gekk strax í öll verk og skilaði þeim prýðilega. Fyrsta haustið lenti hýsing hans í útideyfu enda Zetor viljugur til allra verka hvernig sem viðraði. Þegar vetur lagðist að var allt komið á hús; hænsnin, krakkarnir, heyið, féð og kýrnar – nema Zetor.
Hann gleymdist inni á gamla bæjarhólnum þar sem hann stóð af sér drephríðir hins fyrsta vetrar. Þær máðu þó lakk hans fljótlega sem að sönnu var hvorki þykkt né sterkt. Glaður hélt Zetor þó til verka vorið eftir og sinnti störfum samviskusamlega allt sumarið. Árin liðu og tönn tímans vann á Zetor.
Hauststormar og vetrarbyljir tættu vélarhlífarnar burtu eina af annarri. Til þeirrar stærstu spurðist inni í Firði eitt vorið. Ryð kom brettum aftur til jarðar og síðustu leifarnar af hljóðkút og púströri hurfu vorið sem Ólafur Ragnar var kosinn forseti.
Olíulokið var lengi partur gamals kjötpoka úr sláturhúsinu, vafinn inn í bút af kaupfélags-plastpoka, og mislagnir ökumenn höfðu fært lögun vatnskassans nær formi kúlu en kassa. Var enda hvít plastfata höfð meðferðis í allar meiri háttar ökuferðir á Zetor og þess helst gætt að fara aldrei mjög langt frá lækjum og öðrum vatnsbólum.
Kaðalspotti frá fallítt togaraútgerð í þorpinu lá um framöxul – búinn til dráttar ef Zetor gæfi upp önd á flatlendi en í góðri brekku stóð jafnan heimili hans og varnarþing þegar hér var komið sögu. En allt um þetta lullaði Zetor og gerði það líka er síðast fréttist þótt fátt muni nú eftir vera nema hjólin fjögur, mótor, stýri og tengibeisli – enda er það eiginlega allt sem dragþóra þarf.
Fyrsta Zetor-dragþóra Íslendinga kom að Bjargshóli í Miðfirði. Þaðan fór hún að Mýrum í Vestur-Húnavatnssýslu þar sem hún ól mest allan aldur sinn í góðu yfirlæti við algeng sveitastörf. Hún fékk góða hirðu, allt þar til heimilisfólkið þar ákvað að gefa hann safninu á Hvanneyri.
Endurgerð Zetorsins var þá að nokkru hafin. Henni var síðan lokið á vegum Landbúnaðarsafnsins með góðri aðstoð Vélavers hf, en Vélaver og áður Glóbus hf voru um árabil umboðsmenn Zetor á Íslandi. Margir lögðu hönd að verki, bæði starfsmenn safnsins, Landbúnaðarháskólans og vélafjölkynngismenn úr nágrenni, að ógleymdum fyrri eigendum er svo vel höfðu hirt um dragþóruna.
Þá ber að nefna Kolbein Sigurðsson í Skálmholti er útvegaði nokkra varahluti. LbhÍ sá fyrir geymslu- og viðgerðaraðstöðu. Öllum þessum er þakkað fyrir aðstoðina.
Og nú hvílir hin fyrsta Zetor-dragþóra og brautryðjandi dísel-væðingar dráttarvéla hérlendis gljáandi fögur lúin (fram)dekk sín í Landbúnaðarsafninu. Hún bíður raunar eftir yngri stöllu sinni því Landbúnaðarsafn hefur samið við Vélaver hf um útvegun Zetor-dragþóru sem orðið getur fulltrúi þeirra fjölmörgu Zetora, er einkenndu lokaþriðjung síðustu aldar í íslenskum sveitum.
Bj.Guðm.