Senda á Facebook
2. febrúar 2004

Á 200 ára afmæli John Deere!

Í hræringum síðustu áratuga hafa nöfn margra gamalla og gróinna búvélaverksmiðja horfið og ný komið í staðinn, ein eða með öðrum. John Deere er hins vegar einn hinna föstu punkta sem margar breytingar hafa staðið af sér. Heimsíðungi þykir rétt að gera nokkurn dagamun hér á síðunni því laugardaginn 7. febrúar í ár eru rétt 200 ár liðin frá því sjálfur John Deere – sem íslenskir sveitamenn hafa gjarnan kallað Jón Dýra – fæddist. Það var í Rutland í Vermont-ríki,  BNA. 

 

Jón mun hafa haft fremur lítinn áhuga á bóknámi og kom sér því í læri hjá sveitarjárnsmiðnum. Síðar tók hann sig upp með sínu fólki og hélt vestur til Illinois, settist að í Grand Detour árið 1836. Þvílík var þörfin fyrir járnsmið þar í sveit að tveim dögum eftir komuna þangað hafði Jón reist smiðju og hlaðist önnum við iðn sína. Árið eftir stofnaði Jón fyrirtækið sem átti eftir að bera nafn hans og frægð víða og lengi.

 

Þar í Illinois áttu bændur, nýkomnir frá austurströndinni, í mesta basli með plóga sína sem gerðir höfðu verið fyrir sendinn og léttan jarðveg Nýja Englands: jarðvegurinn þarna í „Vestrinu” var þeim framandi og hann klesstist á pottsteypt moldverpin, sem þá voru orðin algeng á plógum. Karlar báru sig upp við járnsmiðinn nýkomna, sem þegar í stað hóf að beita hugviti sínu og verkkunnáttu til þess að leysa vanda nágranna sinna.

 

Jón Dýri kunni vel á málma og dag einn er hann heimsótti nálæga sögunarmyllu sá hann brotið sagarblað úr stáli, gljáfægt eftir að hafa rist þúsundir feta af viði. Dýri falaði sagarblaðið og fékk, og hélt síðan til smiðju sinnar. Þar fjarlægði hann tannarblöðin og mótaði moldverpi úr blaðbrotinu. Er nágranni renndi hinum nýja plógi í jörð reyndist moldverpið ganga sig hreint af hinum klísturkennda jarðvegi. Bændurnir hrifust af hinum „sjálffægða” plógi og frami Jóns Dýra var tryggður. Þetta mun hafa verið árið 1838.

 

Og síðan gerðist flest eftir uppskrift að hinum ameríska draumi: Jón Dýri tók að smíða plóga í félagi við annan. Hann lét sér ekki nægja að smíða þá aðeins eftir pöntun eins og venjan hafði verið heldur hóf að koma sér upp forða og bjóða til sölu í nálægum sveitum. Taldist það til nýlundu í viðskiptum. Árið 1853 kom sonur hans, Karl, í kompaníið, hafði þá nýlokið viðskiptafræðiprófi. Jafnframt því sem piltur passaði pappíra og peninga tók hann virkan þátt í verkfærakynningum úti á ökrum nágranna og kynntist þannig þörfum bændanna.

 

Árið 1869 hafði Deere & Company, sem nú var orðið til,  komið sér fyrir víða í Miðvestur-ríkjunum og auk stál-plóganna sjálffægðu bauð það bændum herfi margs konar, sáðvélar og vagna. Plógarnir voru af ýmsum stærðum, sumir gerðir fyrir drátt gufuvéla sem nú voru að koma til sögunnar. Þar í meðal voru brotplógar sem beita mátti á óunninn svörð.

 

Ný öld var í augsýn fyrir búvélaframleiðendur; nýir möguleikar urðu til en veröldin harðnaði jafnframt. Deere & Company lenti í hörku samkeppni við nýja nágrannasamsteypu: International Harvester Corporation. Þá tíma lifði Gamli Jón ekki því hann dó árið1886. Þá tók Karl sonur hans við stjórnartaumum að fullu. Fimm ára samkeppni reyndi mjög á Karl, og ef til var það hún sem skammtaði honum ævilengd. Hann hafði staðið í fylkingarbrjósti með föður sínum  og leitt fyrirtækið úr því að vera virtur plógaframleiðandi í einni af sveitum Illinois í það að vera annað af tveimur stærstu búvélasmiðum og –seljendum í Bandaríkjunum.

 

Árið 1911 var sex búvélasmiðjum slegið saman undir hatti Deere-kompanísins, sem við það gat boðið bændum fjölbreytta flóru búvéla. Nokkur ár liðu þangað til fyrstu John Deere dráttarvélarnar komu fram á sjónarsviðið; þá hafði gamli Jón legið í gröf sinni í nær þrjátíu ár.  Vafalaust hefði hann glaðst mætti hann hafa séð þessa undarlegu sköpun: eins konar þríhjól með drifi á öllum (All-Wheel Drive), krafla sig áfram fyrstu sporin á prufuakrinum.

 

Deere-kompaníið keypti traktorasmiðjuna Waterloo Gasoline Traction Engine Company í Waterloo í Iowa og gat nú boðið bændum þær vélar sem hvað mest var sóst eftir á þessum árum: dráttarvélar – traction engines. Þær fengu litina tvo sem við þekkjum enn í dag, grænan og gulan... og brátt kom hjartarmerkið líka.

 

... og sagan hélt áfram. Hún verður ekki rakin frekar en hér hefur verið gert. Heimildir eru sóttar í afar fróðlega og myndríka grein Randy Leffingwell, bls. 9-99 í bókinni Farm Tractors, útg. hjá Crestline 2003. Síðan má líka vísa til afbragðs góðrar heimasíðu fyrirtækisins um nánari fróðleik, www.deere.com

 

John Deere dráttarvélar hafa ekki orðið margar hérlendis en þær hafa staðið fyrir sínu: Ein ágæt, nær hálfsextug er í Búvélasafninu á Hvanneyri, komin frá Vatnsenda í Skorradal, og vitað er um amk eina jafnöldru hennar í fínu standi á borgfirsku góðbýli. Tegundin hefur alltaf verið talin traust og kannske má þakka það Jóni Dýra sem fæddist fyrir réttum 200 árum og kaus að létta bændum störfin með hugviti sínu, verkkunnáttu og dugnaði. Sá gamli á að hafa sagt: „I will never put my name on a product that does not have in it the best that is in me”.

 

Búvélasafnið á Hvanneyri sendir John Deere & Co bestu afmælisóskir á þessum tímamótum.