14. nóvember 2003

Orð um vélar á Degi íslenskrar tungu

Búvélasafnið fagnar fyrir sitt leyti Degi íslenskrar tungu. Óvíða kemst tungan í harðari keppni við erlend mál en þegar að tækninni kemur. Flestar búvélar koma og komu erlendis erlendis frá - málmurinn, viðurinn, plastið, gúmmíið, handverkið, hugvitið og þar með talin nöfn og heiti véla og vélarhluta: allt er þetta komið undir við erlendar aðstæður og okkur framandi. Öllu þessu mætir íslensk tunga með sínum hætti.

Íslendingar tóku vélunum fagnandi og beygðu í flestum tilvikum nöfn þeirra og heiti undir milt ok hins gamalgróna tungumáls, svo þetta urðu þægilegir heimilisvinir sem víða tóku við af henni Brúnku og honum Jarpi, ellegar vinnuhjúunum Gunnu og Jóni. Nú malaði Fergusoninn, Nallinn ellegar Setorinn í þeirra stað við verk sín - og slíkur varð vinskapurinn að jálkar þessir fengu gælunöfn eins og Gráni, Gamli Rauður, Loftur, Kóngurinn o.s.frv. (sjá m.a. www.nefnir.is   .... skoðið greinar). Máttur tungunnar lýsir sér í þessari hneigð; þetta er nútíma skilningur á hinu gamla hugtaki og viðfangsefni sláttumannsins ,, að búa í hendur sér".

Menn hafa sýnt mikið hugvit við orðasmíð vegna búvéla, eins og við höfum gjarnan nefnt á þessum degi. Þessar vikurnar er t.d. verið að taka í notkun mjaltaþjóna vestur á Fjörðum, sumir nota að vísu enn orðið róbóta, þótt ekki sé virði skóbóta en á meðan menn hafa þá tilfinningu að ekki sé nema hálf sagan sögð þegar notuð eru framandleg heiti yfir íslenskan bútækniveruleika þurfum við ekki að kvíða fyrir tungunnar hönd:

Orð áttu enn eins og forðum mér yndi að veita... sagði skáldið er varð tilefni dagsins. Njótið hans og þess sem hann boðar...